Verboden boeken: verhalen uit de hellekast
Zestig jaar geleden schafte het Vaticaan de Index Librorum Prohibitorum af: een lijst van boeken die katholieken niet mochten lezen. Eeuwenlang belandden deze werken achter slot en grendel in klooster- en abdijbibliotheken, opgeborgen in de beruchte hellekast. Enkel geleerden kregen toestemming om ze te raadplegen. Niet om erdoor geïnspireerd te raken, maar om hun inhoud te bestuderen en te weerleggen.
Toch verdwenen de ideeën in deze boeken nooit helemaal. Integendeel: vaak bleken juist de verboden werken de meest invloedrijke. Verbod en censuur zijn immers van alle tijden. Ook vandaag worden boeken, ideeën en meningen nog steeds geweerd of gecontroleerd, vaak om bestaande machtsstructuren te beschermen. Het thema blijft dan ook verrassend actueel.
Daarom organiseert de Abdij van Bornem deze zomer de tentoonstelling ‘Verboden Boeken’, waarin bezoekers kennismaken met opmerkelijke werken die ooit als gevaarlijk, ketters of ongewenst werden beschouwd.
Als voorsmaakje op deze expo vond op 19 februari een Winterbib-lezing plaats. Daar werd al een tipje van de sluier opgelicht van de fascinerende collectie verboden werken uit de abdijbibliotheek. Enkele bijzondere stukken uit de hellekast stonden daarbij centraal. De belangstelling was zo groot dat de lezing inmiddels volledig volzet was.
Goed nieuws voor wie er toen niet bij kon zijn: wegens het succes van deze eerste editie wordt de lezing opnieuw georganiseerd op woensdag 5 augustus 2026 om 19 uur. Tijdens deze avond duiken we opnieuw in de wereld van verboden literatuur, censuur en opmerkelijke werken uit de abdijcollectie. Het aantal plaatsen is beperkt; vooraf reserveren is daarom noodzakelijk en kan eenvoudig via de website van de Abdij van Bornem.
Eén van de meest indrukwekkende werken die tijdens de lezing aan bod komt, is ‘De historie der martelaren’ uit 1671, samengesteld door Adriaen Cornelisz van Haemstede. Dit omvangrijke boek bundelt verhalen over protestantse martelaren en vormt een scherpe aanklacht tegen de Rooms-Katholieke Kerk. Van Haemstede beschrijft hoe protestanten vervolgd en terechtgesteld werden, vaak op bijzonder gruwelijke wijze. Bovendien bevat het werk talrijke expliciete illustraties die de beschreven gebeurtenissen in beeld brengen.
Dat was meer dan voldoende reden om het boek op de Index te plaatsen. De combinatie van religieuze kritiek en confronterende afbeeldingen maakte het volgens de kerkelijke autoriteiten een gevaarlijk werk.
Voor wie de lezing miste, lichten we hieronder één van de verhalen uit dat boek toe. De keuze was niet eenvoudig, want de meer dan 150 kopergravures spreken stuk voor stuk tot de verbeelding. Uiteindelijk viel de keuze op een prent die zowel aangrijpend als historisch bijzonder betekenisvol is: de terechtstelling van Johannes Hus.
Smaakt dit verhaal naar meer? Bezoek dan zeker de tentoonstelling ‘Verboden Boeken’, van 2 juli tot en met 27 september 2026 in de Abdij van Bornem, en reserveer tijdig uw plaats voor de lezing op 5 augustus 2026.
Johannes Hus: verbrand, maar niet vergeten
Johannes Hus was een invloedrijke religieuze hervormer uit Bohemen, het huidige Tsjechië. Aan het begin van de vijftiende eeuw verspreidden hervormingsideeën zich vanuit Engeland over Europa. Hus werd één van de belangrijkste vertegenwoordigers van deze beweging in Bohemen en schuwde de kritiek op de Rooms-Katholieke Kerk niet. De paus noemde hij zelfs de ‘antichrist’.
Daarnaast verkondigde Hus zijn ideeën niet in het Latijn, maar in het Tsjechisch, zodat gewone mensen zijn boodschap konden begrijpen. Ook dat werd hem niet in dank afgenomen. Volgens de kerk dreigden vertalingen van religieuze teksten het ware woord van God te vervormen.
Zijn opvattingen maakten hem steeds controversiëler. In 1414 werd Hus opgeroepen om zich te verantwoorden voor een kerkelijke vergadering in Konstanz. Hoewel hem een vrije doorgang was beloofd, liep het anders af. Ondanks de steun van invloedrijke politieke bondgenoten werd hij gearresteerd en opgesloten in erbarmelijke omstandigheden.
Tijdens zijn proces werden zijn eigen boeken als bewijsmateriaal gebruikt. Hus erkende zonder aarzelen dat de werken van hem waren, maar bleef volhouden dat ze geen dwalingen bevatten. Indien iemand hem kon overtuigen van fouten, was hij bereid die toe te geven. Die kans kreeg hij nauwelijks. Zijn verdediging werd overstemd door beschuldigingen, geroep en scheldpartijen.
Uiteindelijk eiste men dat hij zijn overtuigingen zou herroepen en beloofde nooit meer tegen de kerk te prediken. Hus weigerde. Hij bleef trouw aan zijn overtuiging, zelfs toen duidelijk werd welke prijs hij daarvoor zou betalen.
De illustratie uit De historie der martelaren toont zijn gruwelijke einde. Vastgebonden aan een paal wacht Hus op de brandstapel. De details maken de scène des te schrijnender. Voor zijn executie werd hij ceremonieel ontdaan van zijn geestelijke waardigheid. Hij kreeg een mijter opgezet waarop duivels waren afgebeeld, met het opschrift Ketterhoofd. Vervolgens werd hij laag voor laag van zijn gewaden ontdaan, telkens begeleid door vervloekingen. Daarna volgde de brandstapel.
Niet alleen Hus zelf werd vernietigd; ook zijn boeken gingen in vlammen op. Zelfs zijn stoffelijke resten moesten verdwijnen, zodat er geen spoor van hem zou overblijven.
Maar daarin slaagden zijn tegenstanders niet.
Zijn ideeën leefden voort en vormden de voedingsbodem voor de Hussietenbeweging, die uiteindelijk leidde tot religieuze hervormingen en meer godsdienstvrijheid in Bohemen. Ook latere hervormers, onder wie Maarten Luther, zouden zich door Hus laten inspireren.
Meer dan zeshonderd jaar na zijn dood blijft Johannes Hus voortleven als een man die weigerde zijn overtuigingen op te geven. Een martelaar, niet alleen in de ogen van zijn tijdgenoten, maar ook in de geschiedenis.
